”Kanser miyim diye endişeleniyorum. Tüm Vücut BT (bilgisayarlı tomografi) taraması ya da PET yaptırmalı mıyım?”

Bilgisayarlı tomografi (BT) taramaları, yüksek ayrıntılı görüntüler sağlamak için iyonize radyasyon kullanır ve bu da hastalarda potansiyel zarar endişesi yaratır. BT taramalarından kanser gelişme riski düşüktür (ancak mevcuttur) ve genellikle aynı vücut parçası için yüksek dozda birden fazla tarama yapıldığında ortaya çıkar. Ancak, BT taramalarının faydaları, şikayeti olan, doktorların uygun gördüğü çoğu hasta için potansiyel risklerden daha ağır basar. Kanıtlar, birden fazla BT testine ve kümülatif dozu 100 mSv’ye (yaklaşık 10 BT çekimi) kadar ve muhtemelen 200 mSv’ye (yaklaşık 20 BT çekimi) kadar olan diğer düşük doz radyasyon kaynaklarına maruz kalmanın kanser riskini anlamlı olarak artırmadığını desteklemektedir (1).

Burada vurgulamak gerekir ki meme ve tiroid dokusu radyasyona daha duyarlıdır, ancak mamogramlar çok az radyasyon yaymaktadır. Çocuklar radyasyona daha duyarlıdır ancak uzmanlar hassas alanları korumak için X-ışını kalkanları kullanır ve daha genç hastalar için riski en aza indirmek için dozları ayarlar ve zorunlu olmadıkça BT yapmazlar (ultrason vs tercih edilir). Genel olarak, BT incelemesi tıbbi teşhis ve tedaviyi yardımcı olduğu için faydası muhtemel zararlarından çok daha ağır basar.

Peki endişe verici şikayetleri olmayan birinde tüm vücut tarama BT önerilir mi? Hiçbir tıbbi tıbbi dernek ya da cemiyet kanser taraması amacıyla tüm vücut BT taramalarını önermemektedir. Bunun nedeni, bu taramaların iyi bir kanser tarama aracı olduğuna dair kanıt olmamasıdır. Bu durumun şu an için tek istisnası organa özgü BT taraması olarak düşük doz akciğer tomografisi taramasıdır. 50 ila 80 yaş arasında ve genel olarak sağlıklı olan, halen sigara içen veya son 15 yıl içinde bırakan, en az 20 paket-yıl sigara kullanmış olan kişileri kapsar. Tüm vücut BT taramalarının etkili bir kanser tarama işlemi için genel olarak kabul edilen kriterleri karşıladığı gösterilmemiştir. Tıbbi profesyonel dernekler, semptomları olmayan bireyler için tüm vücut BT taramalarını desteklememektedir. BT taramasından kaynaklanan radyasyon, bir kişinin ileride kanser geliştirme olasılığında çok küçük bir artışla ilişkili olabileceği de unutulmamalıdır. Amerikan İlaç ve Gıda Kurumu (FDA); “Tüm vücut BT taraması yaptırmadan önce, potansiyel riskleri ve faydaları dikkatlice araştırın ve değerlendirin ve bunları doktorunuzla görüşün.” şeklinde tavsiye etmektedir.

Peki yaptırsam huzura ermez miyim? Birçok insan, tüm vücut BT taraması yaptırmanın aslında umduğu gönül rahatlığını veremeyeceğini fark etmez. Örneğin, anormal bir sonuç aslında kanser olmayabilir ve normal olarak değerlendirilen bir sonuç ise yanıltıcı olabilir. Diğer tıbbi işlemler gibi, BT taramaları da bazı durumları atlayabilir ve “yanlış” sonuçlar gereksiz ek testlere yol açabilir. Örneğin akciğer de görülen çok küçük lekeler, çoğu zaman gereksiz stres ve bazen biyopsi gibi, komplikasyonlar oluşturabilecek, işlemlere yol açabilir. Tabii ki tüm vücut BT taraması bazı kişilerde kanseri erken yakalayabilir. Bu yüzden mammogram, kolonoskopi gibi bazı taramalar anlamlı sonuçlar verdiği için önerilse de (ayrıca işlendi) tüm vücut BT taraması bu faydayı sağlamadı. Bir hırsızı yakalamak için belki on binlerce eve girip teker teker “ya burdaysa” demek gibi bir gereklilik olması; o testi kanser taraması için anlamsız kılar. O yüzden sokak kameraları, ihbarlar vs gibi bilgiler ışığında şüpheli evlerin aranması daha akla yatkın olandır. Ve unutmayalım ki ; bu kadar geniş çaplı bir taramanın çok da büyük bir maliyeti olacaktır.

Bir kişide belirli bir hastalığın veya durumun belirtileri veya semptomları varsa, BT taraması son derece faydalı olabilir. Örneğin açıklanamayan kilo kaybı, gece terlemesi gibi şikayetler için BT, hastalığı veya durumu teşhis etmede veya dışlamada yardımcı olabilir. Ayrıca, örneğin kanser tanısı konmuş bir kişide, BT, hastalığın yayılımını belirlemede ve tedavinin etkilerini takip etmede son derece faydalı olabilir. Semptomları/şikayetleri olan kişilerdeki bu tanısal BT kullanımı, semptomları olmayan kişilerin taranması için kullanılan BT’den farklıdır. Semptomları olan kişilerin hastalık veya durum olma olasılığı, semptomları olmayan kişilere göre çok daha yüksektir. Yani hırsızlık bildirimi olmayan mahallede hırsız aramakla ihabar edilen bir hırsızlık mahallinde hırsız arama arasındaki farka benzetilebilir kanımca. Ayrıca, semptomları olan kişilerin muhtemelen semptomları olmayan birinden daha ileri evre hastalığı vardır, bu da hastalığı BT’de bulmayı daha kolay hale getirir. Sonuç olarak, semptomları olan bir grup insanın gerçek hastalığın bulunması olasılığı çok daha yüksektir, ancak hastalıkla karıştırılan zararsız bir şeyin bulunma olasılığı çok daha düşüktür.

Yani tüm vücut BT taraması öncesinde, muhtemel riskler ve faydalar değerlendirilmelidir. Birkaç senaryo düşünelim: a. Normal bir tüm vücut BT sonuç raporu aldınız; huzurlu hissedebilirsiniz ancak radyasyona maruz kalmış olursunuz ve

buna bağlı riskleriniz olabilir. Bir BT taramasının radyasyon

maruziyeti, göğüs röntgeninin birkaç yüz katı kadar olabilir. Bu

radyasyon maruziyeti ileride kanser olma riskinizi artırabilir (azda

olsa bu risk vardır). b. Normal bir tüm vücut BT sonuç rapor aldınız; ancak hayatı

tehdit eden bir hastalık gerçekten varsa, daha sonra semptomları tanımamanızı (göz ardı etmenize) veya uygun tarama

testlerini almanızı engelleyebilecek yanlış bir güvence almış

olursunuz. Unutmayın BT her problemi görmez!!! Ayrıca, yarar

görmeksizin radyasyona maruz kalmış olacaksınız. c. Eğer BT taramanızın sonucu anormal olarak yorumlanırsa;

ama aslında gerçekten bir sorununuz yoksa, daha fazla test

veya tedaviye maruz kalabilirsiniz, hepsinin kendi riskleri

vardır. Örneğin, ilave testler, ek radyasyon maruziyeti ve görüntüleme için gereken kontrast maddeden kaynaklanan toksisite,

kanama, enfeksiyon ve biyopsi veya keşif cerrahisi ile ilişkili olası

şekil bozukluğu gibi riskler taşıyabilir. Ve gereksiz yere alacağınız tedaviler, cerrahi, radyasyon, kemoterapi veya ilaçları içerebilir, her birinin kendi küçük yaralanma, toksisite veya hatta ölüm

riskleri vardır.

Sonuç olarak, kanser taraması iççin tüm vücut BT yaptırmanın muhtemel risklerle muhtemel faydalar karşılaştırıldığında, zararların hem çok daha olası olduğu hem de bazı durumlarda önemli olabileceği görünmektedir. Bu zararlar: (1) bireysel bir BT işleminde kanser için küçük bir risk taşıyan radyasyon maruziyeti ve (2) yanlış bir anormal bulgu veya anlamsız bir anormallik tespit edilme olasılığıdır, her ikisi de ilave zararlara neden olabilir. Bu nedenle, görünüşte sağlıklıysanız, tüm vücut BT taraması yaptırmadan da zaten ciddi bir sorununuz olmadığı ihtimali yüksektir ve tüm vücut BT yaptırmamanız daha akla/bilime uygun olacaktır.

* Açıklama: MRI için de benzer şekilde tüm vücut tarama önerilmez. Ve benzer çıkarımlar vardır. BT ye göre radyasyon kullanmaması avantaj olsa da, çok daha uzun zaman alması ve daha pahalı olması pratikte uygulanmasını zor kulan dezavantajlarından önemlileridir.